Có một tình huống giả định mình khảo sát những đứa trẻ từ 14-17 tuổi. Bạn muốn trở thành ai trong số 3 phiên bản sau trong một tình huống cụ thể này?

Nếu coi trận đại dịch là cơn sóng thần quét qua thành phố chúng ta ở khiến thành phố bị tàn phá nặng nề, thì bạn sẽ trở thành phiên bản nào trong số 3 phiên bản sau?

(1) màu vàng – người sống trong sợ hãi và đầu hàng số phận, không biết cần phải làm gì để sống
(2) màu xanh – người biết mình cần phải sống, biết phải đứng dậy khỏi đống đổ nát nhưng đi đến đâu kiếm việc làm và cơm ăn đến đó
(3) màu đỏ – người có tâm thế phải đứng dậy xây dựng lại thành phố, dọn dẹp đống đổ nát, biết mình cần phải làm gì và với ai

Điều thú vị ở câu trả lời số 3 lại nằm ở những đứa trẻ phá cách, dám chịu trách nhiệm cho chọn lựa và quyết định của mình, có hiểu biết thực tiễn, kỹ năng sống và rất hay bất đồng quan điểm với bố mẹ khi tranh luận để bảo vệ chính kiến của chúng. Những bạn chọn số 1 và 2 thì có đặc điểm rất ngoan ngoãn nghe theo mọi điều của cha mẹ, thực hiện việc ăn, ngủ, học tập như không hề có gì xảy ra, chúng thậm chí còn không có nhu cầu hay mong muốn gì, và có khi còn không cảm nhận được niềm vui sống mỗi ngày.

Câu hỏi thứ hai mình hỏi bọn trẻ “Hôm nay con có gì vui?” Chúng thường nói không có nhiều niềm vui để chia sẻ. Nếu một đứa trẻ không còn cảm nhận được niềm vui sống của mình, không nhận diện được bản thân, không còn có nhu cầu hay mong muốn gì ngoài cơm ăn 3 bữa và hoàn thành bài học trên giấy thì điều gì sẽ giúp chúng vững vàng trên đôi chân của chính mình khi xã hội thực tế cần những tố chất mà rô bốt không thể thay thế con người trong tương lai cùng với những biến động không lường trước được.

Ở một xã hội phát triển quá nhanh bởi công nghệ và nhu cầu chuyên môn hoá ngày càng cao, bọn trẻ có tất cả công cụ và nền tảng để thực hiện những ý tưởng chúng muốn. Thế hệ gen Z hoặc là phải trở thành một người rất đa di năng, nhận diện ra tố chất và tài năng của mình và ứng dụng công nghệ hiệu quả để tạo nên những sản phẩm xã hội cần. Hoặc nhất định phải là một chuyên gia có chuyên môn cực sâu mới có thể tạo nên sự khác biệt được trong bối cảnh nhiều chọn lựa. Muốn vậy chúng nhất định cần hiểu biết thực tiễn tự thức trong đầu và kỹ năng sống với tố chất của chính mình chứ không đơn giản chỉ những con số và bài kiểm tra trên giấy. Và chúng ta sẽ đồng hành thế nào khi thế hệ của chúng ngồi nhà cũng học được Đại học Havard? Nhìn lại tuổi thơ của thế hệ 8X khi còn học bằng đèn dầu, ai có thể tưởng tượng 30 năm sau, có những nghề nghiệp kiếm bạc tỉ bằng công nghệ và những việc mà rô bốt thay thế con người?

Con người sinh ra vốn đã phải tự (1) vận động rèn luyện trí lực và phản xạ sinh tồn, (2) trải nghiệm thực tiễn để tăng nhận thức về thế giới quan nhân sinh quan, ứng dụng thực tiễn, (3) tìm tri thức học hỏi ở sách vở, công nghệ, trường học nhằm nâng cao hiểu biết. Thế nhưng bọn trẻ ngày nay, bỏ qua bước 1 và 2, để tập trung hoàn toàn vào bước 3. Chúng ta vô tình quên mất rằng, bước 3 chỉ tồn tại khi nhận thức và trải nghiệm đến trước, rèn luyện trí lực, thể chất và tinh thần trước, rồi mới nâng cao hiểu biết để tiếp tục vận dụng tri thức đó vào cuộc sống. Đỉnh núi của học thuật mới là điểm khởi đầu của hành trình đi tới phát minh và ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống.

Vậy làm thế nào để đứa trẻ tự tin là phiên bản của chính mình, vững vàng trên đôi chân trên hành trình cuộc sống? Cha mẹ thường mong muốn điều tốt nhất cho con nhưng lại không trả lời được câu hỏi “Con mình là phiên bản nào khi con 20 tuổi?” Nếu không biết đích đến của cuộc hành trình thì làm sao chúng ta biết cách đi? Chúng ta, những người làm cha mẹ, thường vô tình quên, đứa trẻ thừa hưởng gen của mình, quan điểm giáo dục và tiến bộ của mình, thì khi ra ngoài đời chúng cũng sẽ phản ánh phần nào phiên bản của cha mẹ. 98% con người học qua quan sát và bắt chước, thì không lý do gì 18 – 22 năm quan sát cha mẹ mình, bọn trẻ lại không học được gì từ chúng ta. Và chúng ta thường không tin bọn trẻ sẽ giỏi hơn mình, thích ứng với xã hội nhanh hơn mình, vận dụng và sáng tạo tốt hơn mình. Một đứa trẻ nếu luôn là một phiên bản lỗi và kém trong mắt cha mẹ thì chúng sẽ không bao giờ có cảm giác được tự tin là chính mình, chưa kể hiểu biết của cha mẹ cũng chỉ hạn chế ở trải nghiệm quá khứ của mỗi cá nhân mà thôi.

Nếu chúng ta muốn bọn trẻ được tự lập thì hãy nhớ đến những nguyên tắc này:

❤️ YÊU THƯƠNG vô điều kiện là khi chúng ta trao cho bọn trẻ tình yêu không bao gồm lòng vị kỷ của chính mình, không cần điều kiện con phải thế này thế kia, không phải áp đặt con theo cách nghĩ của hiểu biết tư duy chủ quan của mình. Tình yêu là điều gì đó thiêng liêng và tự nhiên từ trái tim, không bởi vì con phải thế này thế kia mới là yêu cha mẹ. Một khi chúng hiểu tình yêu đi với lòng thương, không phải sự tham lam, ích kỉ, và đáp ứng hay đòi hỏi từ nhu cầu của cha mẹ thì nhất định bọn trẻ sẽ cảm nhận được tình yêu thương đúng nghĩa. Yêu thương bọn trẻ là khi để chúng được là chính mình, yêu cả bóng tối, ánh sáng, những yếu điểm và vấp ngã của các bạn ấy chứ không phải chỉ nâng niu những kết quả con phải đạt được theo nguyện vọng của cha mẹ.

🌲BÓNG CÂY cha mẹ càng lớn, càng che phủ bóng cây con bao nhiêu thì cây con càng vóng nắng bấy nhiêu. Chúng sẽ không thể lớn nếu không có cơ hội đón nắng gió, bão táp, mưa sa, cũng như được tự do nghĩ, tự do ra quyết định và chịu trách nhiệm cho những vấp ngã của mình. Hành trình trưởng thành của bất cứ sinh vật nào cũng đều là tự thân, trước khi có sự can thiệp của người khác vào quá trình tự nhận thức. Nếu bọn trẻ chưa vấp ngã, chưa nhìn thấy hậu quả, mà bố mẹ có bảo “con sẽ ngã đau đấy” thì chúng cũng không thể cảm nhận được gì. Để chăm một cái cây thế nào, chúng ta nhất định sẽ biết cách đi bên cạnh bọn trẻ như thế. Hành trình trưởng thành của mỗi người đều bắt đầu từ những trải nghiệm tự thân và tự khám phá thế giới xung quanh. Vậy điều cha mẹ làm tốt nhất là trao cho chúng cơ hội trải nghiệm thực tiễn, và cùng trò chuyện với chúng. Chăm một cái cây đòi hỏi chúng ta có quá nhiều kiến thức để chăm bộ rễ (thứ chìm sâu dưới đất) và chờ ngày hái quả (không thể biết trước), trong khi chỉ nhìn thấy cành và lá mỗi ngày. Hãy cho con được tự nghĩ, tự ra quyết định và tự vấp ngã, chúng sẽ biết cách tự đi bằng đôi chân của chính mình tự tin hơn.

👨‍👩‍👧‍👦 MỐI QUAN HỆ giữa bố mẹ và con là một mối quan hệ bình đẳng như bất cứ một mối quan hệ xã hội nào khác. Cách cha mẹ đối xử hay xây dựng mối quan hệ với cha mẹ mình, anh em, họ hàng, bạn bè, cộng sự thế nào thì nhất định cũng có những nguyên tắc nhất định được áp dụng trong việc xây dựng mối quan hệ với bọn trẻ khi chúng trưởng thành. Đừng dành cho chúng những cách kiểm soát, cách trút giận, cách áp đặt, cách trò chuyện hay giao tiếp mà chúng ta chưa từng dành cho ai. Một khi đứa trẻ bắt đầu tuổi vị thành niên đến trưởng thành, chúng sẽ biết lựa chọn cách chúng xây dựng mối quan hệ với cha mẹ, chúng cũng sẽ từ chối tiếp nhận mối quan hệ 1 chiều chỉ có nhắc nhở và khuyên bảo hay định hướng của cha mẹ. Chúng ta có chắc mọi lời khuyên hay nhắc nhở chúng sẽ tốt? Hay vô thức chúng tạo nên nếp nghĩ “ồ con làm gì cũng phải xin ý kiến hoặc phụ thuộc quan điểm của người khác ư?” Và khi ấy, bản thân chúng ta, nếu ở địa vị ấy, có muốn tiếp nhận mối quan hệ ấy không? Chúng ta muốn có mối quan hệ thế nào khi chúng trưởng thành, nhất định chúng ta sẽ biết cách xây dựng và đạt được điều ấy.

Mong những đứa trẻ có cơ hội được tự cảm nhận chính mình, tự ra quyết định, tự biết chăm sóc bản thân, tự rèn luyện trí lực, trải nghiệm và khám phá đời sống, phát triển bản thân mình mỗi ngày, biết chịu trách nhiệm cho những chọn lựa của mình dù hậu quả thế nào đi nữa cũng sẽ biết tự mình đứng dậy và tiếp tục bước đi.

Vân Anh.

P/s: Tấm ảnh này mình chụp ở Đại học Birmingham nơi mình học. Hoa thuỷ tiên ngủ suốt năm, và cứ đến mùa xuân thì đâm chồi nảy lộc và nở hoa rực rỡ mà không ai chăm sóc cả.